Milovan Pisarri

Kao i u drugim zemljama nastalim raspadom Jugoslavije, i u Srbiji se posljednjih dvadesetak godina velik dio intelektualnog i kulturnog polja posvetio grozničavoj konstrukciji postjugoslavenskog “nacionalnog identiteta”. Privilegirano mjesto pritom svuda pripada agresivnim revizijama ocjena uloga aktera u Drugom svjetskom ratu. U slučaju Srbije, to uvelike znači sve neuvijeniju rehabilitaciju četničkog pokreta. Beogradski povjesničar Milovan Pisarri na primjeru TV serije Ravna gora analizira društveno-političku pozadinu i ideološke uloge tog revizionističkog trenda

Čekali smo više od dvadeset godina, mi, nove generacije. Čekali su više od sedamdeset, drugi, stariji od nas, u zemlji i u emigraciji. Čekali smo da i na malom ekranu gledamo heroje moderne srpske istorije koje je, po mišljenju mnogih, sudbina nepravedno potisnula, oduzela im slobodu i dostojanstvo, pretvorila u zločince. Čekali smo i dočekali, i na kraju, malo pre sedamdesete godišnjice masakra u selu Vraniću nadomak Beograda, na ekranu ugledali istinu.

Ko zna kako su se osećali stanovnici tog malog sela čije su porodice ubijene u kaznenoj četničkoj ekspediciji 20. decembra 1943. godine, kada im je, na prvom kanalu državne televizije, svake nedelje uveče, deset sedmica zaredom, nuđena mogućnost da prate seriju Ravna gora. Ko zna kako su se osećali i svi ostali preživeli i potomci žrtava četničkog čišćenja terena od nenacionalnih elemenata, odnosno komunista, njihovih simpatizera i njihovih porodica južno od Beograda, koje je od novembra 1943. do januara 1944. godine u dogovoru s Nemcima najčešće obavljao Smederevski korpus, čiji će komandant zbog uspeha akcije dobiti posebne pohvale od đenerala Draže. Ko zna kako su se osećali Bošnjaci u Srbiji, u Republici Srpskoj i u Crnoj Gori, kao i svi ostali koji su četničke zločine preživeli i koji žive u tim zemljama, u kojima je serija prikazivana. Ko zna kako su se osećali antifašisti, borci nekadašnji i novije generacije, da li su prvih deset epizoda od najavljenih trideset, koliko po rečima samog reditelja Radoša Bajića sadrži njegova Dramska trilogija 1941-1945, gledali s besom, radoznalošću, ravnodušnošću ili rezigniranošću.

Sasvim sigurno, mnogi su se uzbudili od same najave snimanja serije, pa su iščekivali početak njenog emitovanja s velikom dozom emocija, verovatno pozitivnih. Određeni istoričari su posle mnogo godina napornog akademskog rada na stvaranju koherentnog nacionalnog tumačenja prošlosti konačno uspeli da ostvare saradnju i s kinematografijom koja, trebalo bi podvući, ozbiljno kasni u odnosu na istoriografsku produkciju o četnicima. Sam Bajić preuzeo je na sebe zadatak, koji mnogi ovdašnji istoričari smatraju svojom moralnom dužnošću, da prikaže istinu, da pomiri strasti, da stvori uslove za pomirenje četnika i partizana. Svi ostali istoričari su, osim par izuzetaka, po običaju ćutali i time još jedanput odobrili rad svojih kolega. Jer i u svetu istoričara postoji ona konspirativna i korporativna atmosfera u kojoj ne valja kritikovati kolegu, pa su zahvaljujući njoj u vrtlog četništva upali skoro svi, čak i oni koji to ne bi želeli.

Reći da je cilj revizionizma traganje za istorijskom istinom čista je manipulacija. Ovakav stav je sam po sebi politička afirmacija nečeg drugog, nečeg što po svaku cenu treba rehabilitovati i potom ga definisati kao mejnstrim novoizgrađenog kolektivnog pamćenja, ali i ideološko i patološko uništavanje onoga protiv čega se sam revizionizam bori. On nije nikad autonoman i nezavisan fenomen, uvek je posledica zahteva određenih političkih situacija. Manifestuje se na razne načine, kroz politički diskurs, kroz kulturu, naročito kroz istoriografiju, kroz obrazovni sistem, ali i kroz medije; korišćen je od svih aparata koji žele da uspostave drugačiji politički sistem od prethodnog, a za to im je potreban istorijski legitimitet. Revizionizam je najčešće, ukoliko izlazi iz stručnih akademskih okvira, čista politička propaganda u kojoj učestvuju i sami istoričari, kao neka vrsta erudita u službi novog poretka. Liče na birokrate, koji se na bezbolan način naviknu na novi politički kontekst prihvatajući nove zadatke koji im često nisu ni nametnuti, ni predloženi, ali su definitivno jako poželjni.

Kad novi poredak pridobije naučnike koji pišu istoriju i koji svesno odlučuju šta je važno objaviti, a šta nije, već je napravio ogroman korak u stvaranju pomenutog istorijskog legitimiteta. Polazeći od činjenice da ne postoji država bez svojih temeljnih mitova, mnogi su se dali na posao stvarajući, naročito tokom poslednjih desetak godina, značajan broj radova kojima se četništvo afirmiše upravo kao osnovni mit današnje demokratske Republike Srbije.

Idealni uslovi stvorili su se tek posle pada Slobodana Miloševića i ubistva premijera Zorana Đinđića, a glavni nosioci nisu bili samo radikali, ekstremisti, nego i sami predstavnici demokratskih stranaka, isti oni koji su se protiv Miloševića borili. Zakon o izjednačavanju prava četnika i partizana donesen je tek decembra 2004., dok je u maju sledeće godine država organizovala proslavu na Ravnoj gori, kojoj su prisustvovali i neki ministri. Državna komisija za utvrđivanje okolnosti pogubljenja generala Draže Mihailovića formirana je u novembru 2009. godine. U istom periodu je došlo do preokreta u udžbenicima iz istorije za osnovnu i srednju školu, dok je memorijalizacija, odnosno izgradnja spomenika Draži Mihailoviću i četničkim vojvodama doživela pravu eksploziju. Kad je reč o medijima, već se 2002. javio prvi pokušaj da se pitanje četništva uvrsti i u televizijski program. Državna televizija je tada koproducirala i emitovala Ravnogorsku čitanku, dokumentarni program od osam epizoda namenjen široj nestručnoj publici. Deset godina kasnije, počet će snimanje igrane serije Ravna gora, čiji je prvi ciklus od deset epizoda koje prate događaje od 5. aprila do 13. maja 1941. godine, prikazan krajem 2013. i početkom 2014. godine.

Afirmacija temeljnog mita

Afirmacija temeljnog mita sadašnje srpske države, koja nam je predstavljena kao demokratska i liberalna, i koja kao takva zaslužuje svoje mesto među svim drugim evropskim i zapadnim državama, najjasnije je vidljiva u toj seriji. Pored procesa stvaranja tog temeljnog mita, jasno je da je antikomunizam drugi ključni element koji garantuje savremenoj Srbiji to mesto: oslobođena mrlje komunizma, ona se nalazi u poziciji da se distancira od totalitarizama XX veka i od zločina počinjenih od strane nacifašista i komunista, čije je izjednačavanje danas jedan od najvažnijih stubova gradnje zajedničkog evropskog kataloga vrednosti. Na taj način tvorci imaginarne prošlosti, isti oni koji garantuju da su u Srbiji tokom Drugog svetskog rata jedini fašisti bili okupatori, Nemci na prvom mestu, mirne savesti mogu glorifikovati jedini, pravi, antifašistički pokret otpora, koji je svojim antikomunizmom anticipirao ono što će se desiti u posleratnom periodu, i koji je jedini bio nosilac vizije buduće Srbije za koju se vredelo boriti: nacionalno homogena, zahvaljujući ishodu ratova lokalnih dimenzija koje su srpske političke elite vodile od 1912. godine, i pozicionirana u kapitalističkom bloku sveta, na mestu na koje je Kraljevina Jugoslavija pokušavala da stigne tokom čitavog vremena svog postojanja.

U tom smislu, ne bi trebalo da serija Ravna gora bude nikakav skandal za one koji se protive nacionalističkom tumačenju prošlosti. Država je utvrdila da su njeni temelji, između ostalog, jako ukorenjeni u četništvu, pa zvuči potpuno normalno da državna televizija producira igranu seriju o državnim herojima. I tako, serija je najavljena kao “jedan od najambicioznijih i najzahtevnijih projekata srpske državne televizije od njenog nastanka”, kao “epopeja nacionalnih razmera”, kao “objektivno i tačno tretiranje dramatičnih događaja u Srbiji u aprilu i maju 1941. godine”, koje “odaje počast slobodarskim tradicijama i težnjama srpskog naroda, ma kako on u Drugom svetskom ratu bio organizovan”. “Projekat”, saopštili su dalje iz RTS-a, “ima za cilj da demistifikuje jednostrane ideološke zablude i ispravi učinjenu tragičnu istorijsku nepravdu prema onim patriotskim i nacionalno žrtvovanim delovima našeg naroda koji je decenijama nepravedno i neosnovano ideološki žigosan i omalovažavan”.

Retorika nije drugačija nego ona koja je izraz političkog, kulturnog sveta, ne postoje nikakve razlike. Ono što je ubedljivo interesantnije i dramatičnije jeste da subjekat tih tvrdnji spada među najjače aktere u formiranju javnog mnjenja u zemlji, on je jedino sredstvo među onim u državnim rukama koje može da dostigne i najudaljenije duše, geografski ili ideološki. Upravo tu leži značaj ovog projekta nacionalne razmere: Ravna gora je namenjena edukaciji gledalaca, onih koji se ne edukuju u školama, gde su udžbenici puni istih poruka i nisu dostupni političkoj klasi odnosno zakonodavnom sistemu, koji je četništvo pretvorio od kolaboracionizma u antifašizam. Međutim, ne treba da promoviše četnike, jer su oni već odavno prošli čistilište političkog delovanja, ili da nauči narod ko su četnici, jer se već dosta godina samo o njima govori, nego da potvrdi pravednost izbora svih onih koji su se nekad zalagali i koji se danas zalažu za čisto nacionalno opredeljenje i za moralnu dužnost da u duhu tradicije, vere, patrijarhata, militarizma, rasizma, homofobije, žive svoju svakodnevnicu.

U potvrđivanju takvog konsenzusa nalazi se suština i Ravne gore i svih ostalih medijskih hvalisanja četničkog držanja u Drugom svetskom ratu. Ne radi se o potrebi da se nešto novo afirmiše, niti o normalizaciji posle tranzicije, nego o političkoj želji da se ponovi, da se širi što dalje parola srpskog patriotizma kao jedina vrednost koja povezuje sve Srbe i koja se ne može zamisliti bez onih hijerarhijskih odnosa u društvu koji nisu ništa drugo nego kapitalistička strukturirana podela moći, ekonomske pre svega. Svi ne-Srbi, kojih u samoj Srbiji ima mnogo, više od milion i dvesta hiljada, odnosno oko 20 posto ukupnog stanovništva, nisu deo tog procesa, niti se na njih obraća posebna pažnja. Kao što smo navikli da čujemo u celom regionu, većinsko stanovništvo ima nepisano pravo da manjine smatra stranim telom, a njihove pripadnike stanovnicima druge ili treće kategorije, u nekim slučajevima stvorenjima na rubu pripadnosti ljudskoj rasi.

Pitanje nacionalnog jedinstva, odnosno nacionalnog konsenzusa je, nažalost, prizma kroz koju se tumači prošlost i sadašnjost. U svakoj epizodi Ravne gore, u dijalozima između običnih ljudi, seljaka, vojnika, Srba, Bajić iznosi upravo ovakav stav. I tako, od likova serije u više navrata se čuju tumačenja Balkanskih ratova, Prvog svetskog rata, nastanka Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Sveprisutno je takođe i veličavanje kraljevske porodice s kraljem Petrom i kraljem Aleksandrom na čelu, i opsesivno je prisutno pitanje vernosti Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Draža Mihailović, koji se pojavljuje tek u četvrtoj epizodi, predstavljen je kao časni oficir, malo nesiguran u poteze koje treba preduzeti, ali kao patriota kakvih više nema. U nekim trenucima sličniji Gandiju nego slavnom ratniku, uvek je spreman da sasluša i da oprosti. Pored njega nijednom muslimanu ni dlaka s glave ne bi falila, nikad ne bi dozvolio da živ padne Nemcima u ruke, nikad ne bi odustao od ideje da organizuje borbu protiv okupatora. Dobrodušno lice poznatog glumca Nebojše Glogovca, koji u seriji glumi upravo čiča Dražu, a naročito njegovi intervjui tokom snimanja i posle emitovanja serije, u kojima izjavljuje da je stekao uverenje da je “Draža bio dobar čovek”, bez sumnje su značajno doprineli kristalizaciji novog lica ministra vojnog, đenerala Jugoslovenske vojske u otadžbini, Dragoljuba Mihailovića. Učešće mnogih drugih poznatih glumaca koje su gledaoci navikli da gledaju u raznim filmovima i serijama, takođe je legitimisalo ovaj “nacionalni” poduhvat. Mihailović je na taj način definitivno postao ikona poštenja i dobrote srpskih patriota, heroj kojeg se niko ne može stideti. Naslućuje se da je bio žrtva ratnih okolnosti, a pogotovo zla prisutnog kod nekih njegovih ljudi (ne svih, naravno, nego onih koji nisu nosili uniformu vojske, već šubaru, dugu bradu i kamu). Serija je u tom smislu vrlo uspešna, a posledice su dalekosežne.

Kolaboracionisti dobrog srca

Osnova ovog medijskog veličanja časnog četništva, koja dozvoljava da se četnici predstave kao antifašisti, jeste činjenica da se serija, odnosno trilogija, bavi događajima do novembra 1941., to jest do trenutka kad se četnici definitivno opredeljuju za kolaboraciju i za jedinu njima vrednu borbu, onu protiv komunista. U seriji dakle nikad neće biti prikazano pravo lice Jugoslovenske vojske u otadžbini, jedine vojske u Evropi koja je nakon saradnje s partizanima uspela da ostvari saradnju sa svim akterima na terenu, od Nemaca i Italijana do Mađara, Bugara, ustaša. Nikad neće biti prikazani njihovi masovni zločini počinjeni u ime srpstva. I to ne treba da čudi, jer je to isto selektivno sećanje dovelo do proglašenja četnika za antifašiste: uzimajući u obzir samo ograničeni vremenski period u kojem je Draža Mihailović sa svojim ljudima pokazivao antiokupatorsko raspoloženje, ali sigurno ne i antifašističko ubeđenje, promoteri Dražine vojske čiste četnike od svih mogućih zločinačkih i ostalih negativnih osobina koje su se redovno manifestovale sve do kraja rata, a čak i najboljim i najiskusnijim istoričarima-mađioničarima u službi “demokratske” Srbije bilo bi preteško da ih negiraju ili opravdaju. Zato one jednostavno ne postoje.

I eto, na isti način, nacionalno tumačenje prošlosti zahteva da čak i Milan Nedić u seriji bude prikazan kao dobronameran čovek, antinemački raspoložen, a ne kao najveći predstavnik domaćeg fašizma u teoriji i na delu. Čak i Milan Aćimović, drugi na listi najistaknutijih srpskih fašista, zaslužuje razumevanje: prikazan je kao čovek koji se trudi da sačuva mir u narodu, koji u mukama izvršava nemačka naređenja. Forsiranjem hronološkog tempa razvijanja događaja, u prvi ciklus trilogije ubačeno je tendenciozno predstavljanje Holokausta: dok su Nemci su već krajem aprila u potrazi za skrivenim Jevrejima po zabačenim srpskim selima – 22. aprila odvode jednog jevrejskog trgovca iz Mionice, 9. maja u selu Zaovinama vrše pretres kuće jednog od glavnih junaka serije koji skriva malu Jevrejku – Aćimović se tokom izvršenja nemačkih antisemitskih naredbi naivno pita “Zašto hladnjake?” (Jevreji su morali da predaju električne aparate, radio-aparate i frižidere odnosno hladnjake), a komunisti predvođeni Slobodanom Penezićem Krcunom upadaju u jednu praznu bogatašku kuću kako bi se tu sakrili i ubrzo otkrivamo da su vlasnici kuće i klasni neprijatelji Penezića i drugova – Jevreji. Sve je to deo istorijske istine i želje za pomirenjem koju su Bajić i RTS tako jasno prikazali, da više neće biti potrebno razgovarati o ovim temama, barem ne među narodom.

Međutim, pored pitanja četništva, za razumevanje serije Ravna gora potreban je i drugi nivo analize. Ona je, naime, samo još jedna serija u nizu (ostale su Selo gori, a baba se češlja, Moj rođak sa sela, Ranjeni orao, Miris kiše na Balkanu, Montevideo Bog te video, sve u produkciji ili koprodukciji RTS-a), u kojoj se glorifikuje jedna imaginarna Srbija koja u sebi ima jasne crte mitske konstrukcije i predstavlja model koji se u političkom jeziku, kao i u kulturnoj i medijskoj sferi, a naročito u crkvenim krugovima, opsesivno ponavlja zastrašujućim tempom. Glavni likovi su jednostavni ljudi, čistih duša, često neobrazovani, njihov društveni status određuje selo, neiskvareni istinski izvor poštenog života, ili pak pripadnost građanskom sloju u nastajanju, koji naivno i dobronamerno doprinose unapređenju svoje zajednice. Svi su oni odani tradiciji i tradicionalnom vaspitanju, po kojem je domaćin na čelu porodice, a žena je savršena i srećna domaćica. Sve je harmonično, sve je na svom mestu, sve liči na idiličan svet, na neku srpsku Arkadiju iz XX veka, u kojoj ljudi žive u skladu s prirodom i okruženjem, gde su svi zadovoljni ulogom koju su dobili u životu. U tom patrijarhalnom svetu uloge se ne mogu zameniti, kao što se ne menjaju ni vrednosti: vera, pre svega, kojoj narod podučavaju sveštenici, čije su reči jače, dublje i značajnije od same politike, zato što i politika pred njima kleči; militarizam, personifikovan kitnjastim uniformama oficira vojske Kraljevine Jugoslavije ili, u slučaju Ravne gore, Jugoslovenske vojske u otadžbini; patriotizam, sveobuhvatna dogma koja se lepi na svaki pojam i svakog čoveka.

Slika koja proizlazi je zapravo san, ali i sugestija građanima današnje Srbije – Srbima, naravno, jer su ostali isključeni iz tog sveta – da je to njihova prava priroda. Ali to je upravo i slika ideologije Nedićeve i Ljotićeve Srbije, koja je često imala dosta dodirnih tačaka s četničkim ideološkim uređivanjem srpskog prostora i srpskih zemalja.

Zanimljiv je i način na koji su u Ravnoj gori prikazani komunisti i Tito. Jedini za koga bi se reklo da nema onu osećajnost koja krasi Mihailovića, njegove oficire i većinu ostalih junaka serije jeste upravo drug Tito. Strog, lukav, obožavalac lepe odeće i poštovalac lepih manira, ima sve karakteristike budućeg diktatora. Njemu verni komunisti uglavnom su mladi idealisti spremni na sve, za koje je partija više od porodice, koja pak predstavlja temeljni element srpskog domaćinskog društva. Ali, uprkos tome, i oni su Srbi koji su se verovatno zbog mladalačkog entuzijazma upustili u nešto veće od sebe samih, nešto što ne mogu sasvim dobro razumeti i zbog toga im treba oprostiti i dopustiti, upravo kao što je Franko pokušao s borcima španske revolucije, da budu prihvaćeni u zagrljaj majke Nacije.

Dražino evropsko i liberalno lice

Još pre početka serije bilo je protesta izvesnih grupa ili pojedinaca. Savez boraca (SUBNOR) Srbije je javno protestovao, grupa građana je organizovala protest ispred sedišta RTS-a, grupa istoričara iz Leskovca je uputila Bajiću otvoreno protestno pismo, a u Beogradu nekolicina građana okupljenih u okviru neformalne inicijative “Ne rehabilitaciji” odlučila je da, pored sistematskog praćenja procesa i suprotstavljanja sudskoj rehabilitaciji Draže Mihailovića, redovno i javno reaguje na svaku od deset epizoda Ravne gore. U okviru ove grupe vodile su se razne diskusije, fokusirane na ogroman broj faktografskih grešaka i na kritiku same namere da se takva serija snimi, kao i na neprihvatljiv sadržaj i njegovo javno emitovanje. Najvažniji od zaključaka su izloženi upravo u ovom članku.

Sa druge strane, oni koji su od serije očekivali bezuslovno glorifikovanje Draže i četnika ostali su prilično razočarani, jer su verovatno mislili da će videti heroje koji se bore protiv Nemaca i komunista. Dakle, ekstremisti su pobesneli jer nisu dobili ono što su silno želeli.

Rezultat, sve u svemu, jeste neprekidno hvaljenje serije od strane vrha RTS-a i drugih. Predsedništvo Udruženja dramskih pisaca Srbije donelo je jednoglasnu odluku da dramskom piscu i reditelju Radošu Bajiću dodeli Povelju za doprinos slobodi stvaralaštva u tumačenju novije srpske istorije, uz sledeće obrazloženje: “Ovom pričom prvi put, iz istorijski tačnog i objektivnog ugla, govori se o tragici srpskog naroda 1941. godine i o autentičnim protagonistima te velike tragedije. O svemu se govori bez ideoloških predrasuda, bez ambicije i namere da se stvore nove podele, da se ravnogorci pretvore u anđele, a da partizani budu demonizovani i kaljani; istinito se prikazuju bespuća i nacionalni sunovrat srpskog naroda u vreme Drugog svetskog rata.” Pored toga, na svim kioscima u Srbiji, Crnoj Gori, Makedoniji i Republici Srpskoj pojavila se knjiga Radoša Bajića po kojoj je snimljena televizijska serija. Za 13. maj zakazana je i premijera filma Ravna gora.

Draža je konačno dobio svoje evropsko i liberalno lice. To nam govori da je demokratska Srbija zasnovana na tim istim evropskim i liberalnim principima, kao i na patriotizmu. Proces Dražine transformacije i institucionalizacije započele su demokratske snage nakon pada Miloševića, iste one koje su predvodile proces tranzicije, odnosno prelaska iz jednog kolektivnog državno-birokratskog sistema u sistem u kojem dominiraju privatno vlasništvo i profit. Prelazak je bio dramatičan i uništio je i poslednje elemente koji karakterišu i definišu jedno društvo, a uništeni su i ekonomski potencijali zemlje. I dok se sve to dešavalo, a i dalje se dešava, političke interesne grupe pozivaju svoje biračko telo na jedinstvo i podmeću mu idilične slike imaginarne Srbije u kojoj su oficiri kraljevske vojske junaci, a idealni društveni poredak onaj najjednostavniji i najvredniji, bez fabrika i sindikata, s jednim jedinim kulturnim obrascem i mnogo nade u bolju budućnost. Među najrelevantnijim posledicama ovog fenomena jeste potpuna generacijska inverzija, odnosno stvaranje novih generacija koje čuvaju tradiciju, veru i srpstvo, umesto da se buntovnički bore u svojim najboljim godinama.

Ostvarivanje nacionalnog konsenzusa, koji u mnogim trenucima, kao i u seriji Ravna gora, liči na frankističku politiku pomirenja u kojoj se praštaju grehovi španskih boraca koji na taj način postaju deo nacionalnog korpusa, ima za posledicu i jedan čudan fenomen koji mnogo govori o stanju svesti na ovim prostorima: jaka autocenzura, u okviru koje se, naročito kod običnih ljudi, javlja ubeđenje da postoje određene moralne dužnosti čije nepoštovanje može dovesti do toga da ne budu prihvaćeni, odnosno da budu “izbačeni” iz srpskog nacionalnog tela, a to je na primer poštovanje svih verskih tradicija i crkvenih struktura, čak i kad one šire najgore oblike mržnje i netolerancije, ili izjašnjavanje za četništvo, odnosno za njegovo imaginarno evropsko i liberalno lice, negirajući uvek postojanje bilo čega negativnog u vezi s njima. Savršeni su to uslovi za ono što se upravo desilo, za mirnu, dugu i stabilnu vladavinu novih evropskih naprednjaka, nekadašnjih ultranacionalnih radikala, koji na mnogo iskusniji način nego demokratske stranke svrstavaju Srbiju u red neoliberalnih država, držeći ekonomsku i političku moć u svojim rukama i jačajući društvo neukih i neemancipovanih, kojim nije teško upravljati, pogotovo u jeku svetske i srpske krize, koja neprekidno traje više od dvadeset pet godina. Ravna gora je ogledalo te situacije i previše liči, i po jeziku koji koristi, na onu poznatu Knjigu o Milutinu koja će sledeće godine proslaviti svoj trideseti rođendan.

A kad se, posle ekonomske katastrofe i zaglupljivanja društva, jedna mala elita nađe u poziciji da bezuslovno vlada uz podršku polovine biračkog tela, bez obzira na to kako se njena politička stranka zove, postoji rizik od pojave jedne tihe fašizacije Srbije, koju ne bi sprovodile vojne uniforme, već bi se obavljala savremenim metodama učvršćivanja vlasti, među koje definitivno spada i mali ekran.

* Milovan Pisarri je povjesničar. Živi u Beogradu. Član je grupe građana “Ne rehabilitaciji”. Zajedno s Renom Rädle urednik je knjige Mesta stradanja i antifašističke borbe u Beogradu 1941-44. – Priručnik za čitanje grada iz 2013. godine. Pdf knjige može se skinuti na adresi: http://www.starosajmiste.info/userfiles/files/download/Prirucnik_za_citanje_Beograda_1941-44.pdf